Cannabis bij PMS en PMDD: wat zegt het bewijs?

Cannabis en CBD worden door sommige vrouwen gebruikt voor premenstruele klachten, maar gecontroleerd wetenschappelijk bewijs ontbreekt — zeker voor de ernstigere variant PMDD.

PMS en PMDD: twee verschillende diagnoses

Premenstrueel syndroom (PMS) en premenstruele dysfore stoornis (PMDD) zijn verwante maar wezenlijk verschillende aandoeningen.

PMS omvat een breed scala aan lichamelijke en emotionele klachten — opgeblazen gevoel, vermoeidheid, prikkelbaarheid, borstgevoeligheid — die optreden in de luteale fase (de twee weken voor de menstruatie) en vanzelf verdwijnen na de eerste menstruatiedag. De klachten zijn hinderlijk maar verstoren het dagelijks functioneren doorgaans niet ernstig.

PMDD is een DSM-5-diagnose die méér is dan PMS. Het kenmerk is ernstige emotionele dysregulatie: hevige depressiviteit, angst, controleverlies of woede die specifiek in de luteale fase optreden en volledig herstellen na de menstruatie. PMDD treft naar schatting 3–8% van de vrouwen in de reproductieve leeftijd. De stemmingsklachten kunnen het werk, relaties en dagelijks functioneren aanzienlijk verstoren.

Het endocannabinoïde systeem en de menstruatiecyclus

Er is biologische plausibiliteit voor een rol van cannabinoïden bij premenstruele klachten, al levert dit geen direct klinisch bewijs op.

Het endocannabinoïde systeem (ECS) is actief in het vrouwelijk voortplantingssysteem. CB1-receptoren zijn aanwezig in het myometrium (baarmoederspierweefsel); activering remt uterussamentrekkingen. CB1- en CB2-receptoren komen eveneens tot expressie in het endometrium.

Anandamide — het belangrijkste lichaamseigen cannabinoïde — fluctueert met de menstruatiecyclus. Concentraties zijn het hoogst rond de ovulatie en dalen in de luteale fase. Dit sluit biologisch aan bij de periode waarin PMDD-symptomen optreden.

CBD remt FAAH, het enzym dat anandamide afbreekt. Theoretisch zou CBD de anandamide-spiegel in de luteale fase kunnen stabiliseren. Dit mechanisme is veelbelovend als hypothese, maar vertaalt zich nog niet naar bewezen klinische werkzaamheid bij PMDD.

Wat zegt het onderzoek?

Geen RCT's bij PMS of PMDD

Er bestaat geen enkele gerandomiseerde gecontroleerde trial die cannabis — THC, CBD of een combinatie — specifiek test bij PMS of PMDD. De American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) concludeerde in haar Clinical Consensus No. 7 (2024) dat onvoldoende data beschikbaar zijn voor een aanbeveling betreffende het gebruik van cannabisproducten bij gynaecologische pijnklachten. Deze conclusie geldt ook voor premenstruele klachten.

Open-label CBD-studie bij menstruatieklachten (2024)

De meest directe klinische studie tot nu toe is van Ferretti et al. (2024), gepubliceerd in Experimental and Clinical Psychopharmacology. In deze open-label, gerandomiseerde (maar niet-geblindeerde) studie kregen 33 vrouwen gedurende drie maanden CBD-isolaat: 160 mg of 320 mg, tweemaal daags. Beide doseringen lieten verbetering zien op prikkelbaarheid, angst en subjectieve ernst van menstruatie-gerelateerde symptomen.

Maar: er was geen placebogroep. Het placebo-effect bij subjectieve symptomen — juist bij stemmings- en pijngerelateerde klachten — is substantieel. PMDD als afzonderlijke diagnose werd niet geanalyseerd. GRADE-oordeel: zeer-laag.

Cannabis als copingmiddel bij PMDD (observationeel)

Joyce et al. (2021) publiceerden in Addiction een elektronisch dagboekonderzoek (32 dagen, n=69 vrouwen die cannabis gebruiken, met en zonder PMDD). Vrouwen met PMDD gebruikten over de hele cyclus significant meer cannabis dan vrouwen zonder PMDD. Het verhoogde premenstruele gebruik werd verklaard door copingmotieven: vrouwen gripen naar cannabis om met negatieve stemming om te gaan.

Dit zegt iets over gebruik-gedrag, niet over therapeutische effectiviteit. Cannabis als copingmiddel voor stemming is bovendien een patroon dat het risico op problematisch gebruik vergroot, zeker bij vrouwen.

Overzicht: kwaliteit van het beschikbare bewijs

Risico's die extra aandacht verdienen bij PMDD

Bij PMS en zeker bij PMDD is terughoudendheid gepast bij THC-gebruik, om meerdere redenen.

Stemming en angst. THC versterkt bij sommige gebruikers angst, paniek en dysforie — effecten die vrouwen vaker rapporteren dan mannen. PMDD kenmerkt zich al door emotionele instabiliteit in de luteale fase; THC kan dit verergeren in plaats van verlichten. Het bifasische dosis-effect van THC (laag: mogelijk anxiolytisch; hoog: anxiogeen) maakt titratie extra risicovol bij een aandoening waarbij de emotionele gevoeligheid cyclisch varieert.

Copingpatroon. Het gebruik van cannabis om met negatieve stemming om te gaan is een risicofactor voor cannabisafhankelijkheid. Vrouwen hebben een hogere gevoeligheid voor telescoping: zij escaleren sneller van gebruik naar afhankelijkheid dan mannen.

Interactie met SSRI's. SSRI's zijn de eerstelijns medicamenteuze behandeling voor PMDD. Cannabis beïnvloedt het CYP450-systeem en kan SSRI-spiegels veranderen. Combinaties vereisen overleg met een arts.

Juridische context in Nederland

• CBD-producten (THC < 0,05%): gedoogd als voedingssupplement of cosmetica; géén medische claim mag worden gemaakt.
• Medicinale cannabisolie (THC-houdend): valt onder de Opiumwet Lijst I. Uitsluitend op recept via een apotheek legaal. Een arts kan in theorie een recept uitschrijven, maar PMDD is geen erkende indicatie voor medicinale cannabis in het Nederlandse vergoedingsstelsel.
• Illegale olie: ongecontroleerde samenstelling, juridisch risico, geen medisch advies of follow-up.

Conclusie

Het wetenschappelijk bewijs voor cannabis of CBD bij PMS en PMDD is onvoldoende — niet omdat onderzoek negatief is, maar omdat het nauwelijks bestaat. De beschikbare studies zijn klein, ongecontroleerd of observationeel van opzet en trekken geen conclusies over PMDD als aparte aandoening. ACOG (2024) adviseert terughoudendheid bij alle gynaecologische pijnklachten.

Voor PMDD geldt bovendien dat de combinatie van ernstige stemmingsklachten, het ontbreken van placebocontrole in de studies en de reële risico's van THC op de stemming extra voorzichtigheid rechtvaardigt. Bespreek klachten altijd met een arts of gynaecoloog: voor PMDD bestaan wél behandelingen met bewezen werkzaamheid.