Cannabis bij rustelozebenensyndroom (RLS): het bewijs

Rustelozebenensyndroom (RLS, ook Willis-Ekbom-ziekte) geeft een onbedwingbare drang om de benen te bewegen, vaak met onaangename sensaties die 's avonds en in rust verergeren en de slaap verstoren. Een deel van de patienten reageert onvoldoende op standaardbehandeling of krijgt vervelende bijwerkingen. In die hoek is interesse ontstaan voor cannabis. Deze pagina weegt eerlijk wat het bewijs daarover laat zien.

Wat is er onderzocht?

De meest geciteerde bron is een Franse case-serie uit 2017: zes patienten met ernstige, therapieresistente RLS meldden spontaan dat hun klachten (bijna) volledig verdwenen na cannabisgebruik. Alle zes waren resistent tegen dopamine-agonisten, vier ook tegen alpha-2-delta-liganden en twee tegen opioiden. Inhalatie (roken/verdampen) werd als effectiever ervaren dan sublinguale CBD-extracten. Bijwerkingen waren beperkt; bij een patient misselijkheid.

Een vervolgpublicatie uit 2020 voegde aanvullende observationele meldingen toe en herhaalde de oproep tot degelijk onderzoek. Daarnaast circuleren surveys en kleine reeksen, waaronder een groep van twaalf patienten met refractaire RLS waarvan vrijwel allen na het roken van cannabis verlichting rapporteerden.

Het type bewijs is hier cruciaal. Case-series en surveys hebben geen controlegroep, geen placebo en geen blindering. Bij RLS, dat sterk fluctueert en gevoelig is voor verwachting en placebo, kunnen zulke meldingen het werkelijke effect fors overschatten. Een overzichtsstudie naar cannabis bij slaapstoornissen concludeert dan ook dat er onvoldoende bewijs is om cannabis routinematig in te zetten; de signalen zijn hooguit hypothesegenererend.

De dopamine-hypothese

RLS hangt samen met verstoorde dopaminerge signalering en met ijzergebrek in de hersenen (ijzer is cofactor voor dopamine-aanmaak). De gangbare verklaring waarom cannabis zou kunnen helpen, leunt op het idee dat cannabinoiden via het endocannabinoidsysteem dopaminerge en pijnverwerkende circuits beinvloeden; het antinociceptieve (pijndempende) effect van cannabis is in andere neurologische condities beschreven.

Wat zeggen de richtlijnen?

De actuele AASM-richtlijn (2025) verschuift de basisbehandeling naar alpha-2-delta-liganden (gabapentinoiden) en plaatst dopamine-agonisten niet langer als eerste keus, mede vanwege augmentatie (verergering op termijn). IJzersuppletie bij aangetoond ijzertekort is een hoeksteen. Cannabis komt in deze richtlijn niet voor als aanbevolen optie. In Nederland staat RLS evenmin op de lijst van indicaties waarvoor het Bureau voor Medicinale Cannabis voldoende onderbouwing ziet (zoals chronische, vooral neuropathische pijn, spasticiteit bij MS, misselijkheid bij chemotherapie en Gilles de la Tourette).

Nederlandse juridische nuance

Het onderscheid is belangrijk. Gedoogde CBD-producten (THC onder 0,05%) zijn vrij verkrijgbaar maar bevatten nauwelijks THC. Medicinale cannabis(olie) is alleen op recept legaal via de apotheek. Geconcentreerde THC-/cannabisolie (vaak "hennepolie" of RSO genoemd) en geisoleerde of synthetische THC vallen onder Opiumwet Lijst I; alleen ruw plantmateriaal (wiet, hasjiesj) staat op Lijst II. Zelf gestookte of via internet gekochte THC-olie is dus illegaal en ongecontroleerd qua dosering en zuiverheid.

Conclusie

Bij RLS bestaat het bewijs voor cannabis uit een handvol kleine, ongecontroleerde waarnemingen plus een aantrekkelijke maar onbewezen dopamine-hypothese. Dat enkele patienten dramatische verlichting melden is opvallend en rechtvaardigt onderzoek, maar het is geen basis voor een behandeladvies. Symptoomverlichting bij enkelingen is iets anders dan bewezen werkzaamheid, en zeker geen genezing. Tot er gerandomiseerde, placebogecontroleerde trials zijn, blijft de pagina-brede beoordeling: zeer laag bewijsniveau.